W świecie technologii, gdzie dzisiejsze smartfony przewyższają moc obliczeniową pierwszych komputerów, pytanie kiedy powstał pierwszy komputer wciąż budzi emocje. Za symboliczny początek ery komputerów elektronicznych uznaje się rok 1939 i prototyp Atanasoff–Berry Computer (ABC), choć wielu wskazuje na ENIAC z 1945 roku jako pierwszy pełnoprawny komputer elektroniczny ogólnego przeznaczenia. Niejednoznaczność wynika z ewolucji definicji: od maszyn mechanicznych po programowalne urządzenia cyfrowe.
W tym artykule przyglądamy się historii maszyn liczących, kamieniom milowym oraz postaciom, które ukształtowały współczesne IT.
Korzenie – od abakusa po mechaniczne kalkulatory
Historia komputerów nie zaczyna się w XX wieku – jej początki sięgają starożytności. Abakus, używany już około 2400 r. p.n.e., pozwalał wykonywać proste działania przez przesuwanie koralików.
W XVII wieku Blaise Pascal skonstruował Pascalinę (1642), mechaniczną maszynę do dodawania i odejmowania, która trafiła do księgowości. Przełom przyniósł Gottfried Wilhelm Leibniz – jego Rachmistrz (Stepped Reckoner) z 1673 roku potrafił już mnożyć i dzielić.
W XIX wieku Charles Babbage zaprojektował maszynę analityczną (1837), uznawaną za pierwszy koncept programowalnego komputera z wykorzystaniem kart perforowanych jako nośnika programu. Ada Lovelace napisała do niej algorytm obliczania liczb Bernoulliego – pierwszy program w historii. Te wizjonerskie projekty były ograniczone mechaniką i brakiem elektroniki.
Lata 30. XX wieku – narodziny elektronicznych prekursorów
Pierwszy komputer w sensie elektronicznym powstał w 1939 roku. Atanasoff–Berry Computer (ABC), zbudowany na Uniwersytecie Stanowym w Iowa przez Johna Vincenta Atanasoffa i Clifforda Berry’ego, wykorzystywał 270 lamp elektronowych i rozwiązywał układy równań liniowych. Nie był jeszcze w pełni programowalny, ale wprowadził binarny system zapisu i regenerację impulsów, inspirując późniejsze konstrukcje.
Równolegle w Niemczech Konrad Zuse rozwijał serię maszyn. Z1 (1938/1939) był programowalnym komputerem binarnym o mechanicznej konstrukcji. Z3 (1941) – komputer elektromechaniczny oparty na przekaźnikach – służył m.in. do symulacji geometrii skrzydeł. Z4 działał po wojnie na ETH Zürich, stając się jednym z pierwszych komputerów używanych na uczelni technicznej. Prace Zusego wyprzedzały część amerykańskich projektów.
II wojna światowa – komputery w służbie wojska
Wojna gwałtownie przyspieszyła prace. Brytyjczycy w tajemnicy zbudowali Colossus – pierwszy programowalny komputer cyfrowy z elektroniką lampową do łamania szyfrów. Colossus Mark 1 uruchomiono w grudniu 1943 roku w Bletchley Park pod kierunkiem Tommy’ego Flowersa, korzystając z ustaleń zespołów kryptologicznych związanych z Alanem Turingiem. Maszyna przetwarzała tysiące znaków na sekundę, radykalnie skracając czas dekodowania szyfrów Lorenz.
W USA powstawał ENIAC (Electronic Numerical Integrator and Computer). Prace rozpoczęto w 1942 roku na Uniwersytecie Pensylwanii, a ukończono w 1945 roku (publiczna prezentacja: 1946). Gigant o masie 27–30 ton, powierzchni około 140 m² i z 17 500–18 000 lamp elektronowych był przeznaczony do obliczania tablic balistycznych. ENIAC był reprogramowalny poprzez przełączniki i okablowanie, umożliwiając złożone obliczenia równoległe.
Dla szybkiego porównania najważniejsze konstrukcje z lat 1939–1946 zestawiono w tabeli:
| Maszyna | Rok powstania | Twórcy | Kluczowe cechy | Zastosowanie |
|---|---|---|---|---|
| ABC | 1939 | J. V. Atanasoff, C. Berry | 270 lamp, system binarny, rozwiązywanie równań liniowych | Badania naukowe |
| Z3 | 1941 | Konrad Zuse | programowalny, binarny, przekaźniki | Symulacje lotnicze |
| Colossus Mark 1 | 1943 | Tommy Flowers | programowalny, cyfrowy, lampy elektronowe | Łamanie szyfrów |
| ENIAC | 1945 (demo 1946) | J. P. Eckert, J. Mauchly | 17,5 tys. lamp, 27–30 ton, przetwarzanie równoległe | Obliczenia balistyczne |
Kontrowersje – który był naprawdę pierwszy?
Nie ma jednolitej odpowiedzi na pytanie o „pierwszy komputer”. ENIAC był największy i najszerzej znany, ABC powstał wcześniej i wprowadził kluczowe innowacje, Z3 Zusego był wcześnie programowalny, a Colossus – pierwszy zastosowany bojowo. Spór bierze się z różnych kryteriów „pierwszeństwa”. Aby uporządkować temat, najczęściej przywołuje się trzy kryteria definicyjne:
- programowalność – możliwość zmiany sposobu działania bez przebudowy maszyny;
- elektronika cyfrowa – wykorzystanie lamp elektronowych lub tranzystorów zamiast mechaniki/przekaźników;
- uniwersalność obliczeń – zdolność do wykonywania szerokiej klasy zadań (bliska idei maszyny Turinga).
Od komputerów wojennych do ery PC
Po wojnie nastąpiła komercjalizacja. UNIVAC I (1951) stał się pierwszym komputerem komercyjnym i zasłynął prognozą wyniku wyborów w USA. Rewolucja komputerów osobistych wybuchła w latach 70. i 80. Oto trzy kamienie milowe:
- Altair 8800 – 1975, kit do samodzielnego montażu, który rozpalił wyobraźnię hobbystów;
- Apple I – 1976 (Steve Wozniak, Steve Jobs), gotowa płyta główna z procesorem i RAM, cena 666,66 USD;
- IBM PC 5150 – 1981, standard branżowy z architekturą otwartą, który ugruntował rynek PC.
Dzisiejsze urządzenia mieszczą miliardy tranzystorów w kieszeni, a komputery kwantowe otwierają kolejną epokę obliczeń.
Przeczytaj także – Historia myszki komputerowej – prototyp z 1964 roku Douglasa Engelbarta z „ogoniastym” kablem.
Ten rozwój ukształtował IT: od wojennych sekretów po codzienne gadżety. Jakie będą kolejne przełomy?
Jestem całkowitym, technologicznym freakiem! Założyłem MartwePiksele.pl, aby dzielić się z wami moją wiedzą i testować każdy możliwy sprzęt. Dołączcie do mojej przygody! 🙂
